RSF raporu ortaya koydu: Türkiye basın özgürlüğünde 163’üncü sırada

Özellikle ulusal güvenlik siyasetleriyle temaslı olarak giderek daha kısıtlayıcı hale gelen yasal düzenlemelerin yaygınlaşması, 2001 yılından bu yana, demokrasilerde bile habere erişim hakkını aşındırıyor.

Yasal gösterge, bu yıl en fazla düşüş gösteren gösterge olurken bu durum, gazeteciliğin giderek daha fazla cürüm sayılmaya başlandığını gösteriyor. Amerika kıtasında da kıymetli bir değişim yaşanıyor: ABD endekste yedi sıra gerilerken, birçok Latin Amerika ülkesi de şiddet ve baskı sarmalına sürükleniyor.

Türkiye, gazeteciliğin bastırılması ve habercilerin mahpusa atılması için nizamlı olarak “dezenformasyon”, “cumhurbaşkanına hakaret” yahut “devlet kurumlarını karalama” üzere suçlamaların araçsallaştırılması itibariyle, RSF 2026 Endeksi’nde 180 ülke içerisinde 163. sırada yer aldı.

RSF’DEN BOCANDÉ: DAHA NE KADAR TAHAMMÜL EDECEĞİZ?

Endeks yayımının 25. yıldönümü vesilesiyle RSF’nin yalnızca geçmişe bakmakla yetinmediğini tabir eden RSF Yayın Yöneticisi Anne Bocandé, sofistike hale gelen haber alma hakkına yönelik akınların faillerinin de artık saklanmadığına işaret ediyor:

“RSF, 25. yıl dönümü vesilesiyle sunduğu bakış açısıyla yalnızca geçmişe bakmakla yetinmiyor; örgüt, kolay bir soru sorarak geleceğe direkt sesleniyor: Gazeteciliğin boğulmasına, gazetecilere yönelik sistematik engellemelere ve basın özgürlüğünün daima aşınmasına daha ne kadar tahammül edeceğiz? Zira bilgi edinme hakkına yönelik hücumlar çeşitlenip daha sofistike hale gelse de, bu hücumların failleri artık saklanmıyor: Otoriter devletler, kabahat ortağı ya da vazifesini yerine getirmeyen siyasi güçler, yağmacı ekonomik aktörler ve denetim edilemez hale gelen platformlar, direkt ve ezici bir sorumluluk taşıyor. Bu türlü bir durum karşısında, pasif kalmak bir tıp onay manasına gelir. Artık unsurları savunmak yetmez: etkin muhafaza siyasetleri kaidedir ve bu siyasetler itici güç olmalıdır. Bu, öncelikle bu bahsin kabahat sayılmasının sona erdirilmesiyle başlar: ulusal güvenlik maddelerinin berbata kullanılması, susturma gayeli davalar, araştırma yapan, gerçekleri ortaya çıkaran ve isimleri açıklayan şahıslara yönelik sistematik engellemeler. Müdafaa sistemleri hâlâ yetersiz, memleketler arası hukuk çöküyor ve cezasızlık yaygınlaşıyor. Kesin garantiler ve somut yaptırımlar gerekiyor. Top, demokrasilerin ve vatandaşlarının alanında. Sessizliği dayatanlara karşı durmak onlara düşüyor. Zira otoriterliğin yayılması kaçınılmaz bir yazgı değildir.”

2026 Dünya Sıralaması’na dair beş değerli bilgi:

1- Dünyadaki tüm ülkelerin ortalama puanı hiç bu kadar düşmemişti. Dünya ülkelerinin yarısından fazlası (yüzde 52,2), endeksin 25 yıllık tarihinde birinci sefer “zor” yahut “ciddi” bir durumda bulunuyor.

2- Dünya genelinde basın özgürlüğünün durumunu ölçmeye yarayan beş göstergeden (ekonomik, yasal, güvenlik, siyasi, sosyal) bu yıl en fazla düşüş gösteren, yasal çerçeve göstergesidir.

3- ABD (64. sıra) yedi sıra gerilerken, Ekvador ve Peru üzere öteki Amerika ülkeleri de sıralamada büyük düşüş yaşadı.

4- Norveç, üst üste onuncu yıl sıralamanın başında yer alırken, Eritre ise son üç yıldır sıralamanın en altında bulunuyor.

5- Esad sonrası Suriye (141. sıra), 2026 yılında sıralamada en büyük sıçramayı kaydetti (+36).

SON ÇEYREK YÜZYILIN EN DÜŞÜK ORTALAMA PUANI

RSF’nin Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’ni yayınladığı 25 yıldan beri, basın özgürlüğü giderek kötüleşiyor. Gazeteciler hâlâ işleri nedeniyle öldürülüyor yahut mahpusa atılıyor, fakat basın özgürlüğüne yönelik atak taktikleri değişiyor: Gazetecilik de, habercileri maksat alan düşmansı bir siyasi telaffuzla boğuluyor, dingin bir medya iktisadı nedeniyle zayıflıyor ve maddelerin basına karşı araçsallaştırılmasıyla baskı altında kalıyor.

SAVAŞLAR VE HABERE ERİŞİMİN KISITLANMASI

Bazı ülkelerde bu gerileme, Irak (162.), Sudan (161.) yahut Yemen (164.) üzere ülkelerde sistemli olarak patlak veren silahlı çatışmalarla açıklanabilir. Süregiden savaşların bu yılki sıralamaya açık bir tesiri olduğu aşikârdır. Örneğin, İsrail ordusu Benjamin Netanyahu hükümetinin Filistin’de yürüttüğü savaşta (İsrail, -4 puan), Ekim 2023’ten beri Gazze’de en az 70’i misyon başında olmak üzere 220’yi aşkın gazeteciyi öldürdü.

Bazıları için ise durum, diktatörlük rejimleri nedeniyle ne yazık ki hiç değişmiyor. Çin (178.), Kuzey Kore (179.) ve Eritre (180.) üzere ülkelerde durum böyledir; Eritre’de gazeteci Dawit Isaak 25 yıldır yargılanmadan alıkonuluyor. Doğu Avrupa ve Ortadoğu, son çeyrek asırda olduğu üzere, gazeteciler için en tehlikeli iki bölge olmaya devam ediyor.

Ukrayna’ya karşı savaşı sürdüren Vladimir Putin’in Rusya’sı (172.) basın özgürlüğü açısından en berbatlar ortasında yer alıyor. Rejim baskısı ile ABD ve İsrail’in topraklarında yürüttüğü savaş ortasında kalan İran (177.; -1), sıralamanın en altlarında kaldı.

Bazı ülkeler ise, siyasi rejimdeki değişiklik yahut sertleşmenin tesiriyle son 25 yılda bilgi alanlarının daralmasına şahit oldu. Çin merkezi idaresinin iktidarı ele geçirmesinden bu yana Hong Kong bölgesi (140.) endekste 122 sıra gerilerken, çetelere savaş açan El Salvador (143.) 2014’ten bu yana 105 sıra geriye gitti. Bu durum, son yıllarda baskıyı artıran ve 2020’den beri 75 sıra gerileyen Gürcistan (135. sıra) için de geçerli.

Sahel bölgesinde silahlı kümelerin atakları ile çok sesli haberciliği bastıran iktidardaki cuntalar ortasında sıkışıp kalınan Nijer (120.) 37 sırayla en çok gerileme gösteren ülke oldu. Suudi Arabistan (-14 sıra), 2025 yılında iktidarın gazetecilere yönelik tekrarlanan şiddet aksiyonlarının bedelini ödüyor; bilhassa de Turki al-Jasser’in idam edilmesi üzere dünyada eşi gibisi olmayan bir olay nedeniyle. Buna karşılık, Beşar el-Esad’ın diktatörlük rejiminin Aralık 2024’te çökmesi, yıllardır basın özgürlüğü açısından dünyanın en makus on ülkesi ortasında yer alan siyasi geçiş sürecindeki Suriye’yi 177. sıradan 141. sıraya yükseltti.

GAZETECİLİĞİN KABAHAT SAYILMASI TEPE YAPTI

Yasal gösterge, bu yıl en fazla düşüş gösteren göstergedir. Bu gösterge, 2025 ile 2026 yılları ortasında 180 ülkeden 110’unda, yani ülkelerin yüzde 60’ından fazlasında berbatlaştı. Bu ülkelere Hindistan (157.), Mısır (169.), İsrail (116.) ve Gürcistan (135.) örnek sayılabilir. Gazeteciliğin, basın hukukunun çiğnenmesi ve fevkalâde hal kanunları yahut genel hukukun berbata kullanılması üzerinden hata sayılması, global bir fenomen haline geldi.

ULUSAL GÜVENLİK MADDELERİNİN SUİSTİMALİ, 2026’DA YASAL GÖSTERGENİN DÜŞMESİNE NEDEN OLUYOR

ABD’deki 11 Eylül 2001 akınlarının üzerinden 25 yıl geçerken savunma sırları ve ulusal güvenlik alanının genişletilmesi, birçok ülkede kamuoyunu ilgilendiren hususların haber olarak gündeme getirilememesinin bir aracı haline geldi. Otoriter rejimlerde göze çarpan ve demokrasilerde de büyük ölçüde yaygınlaşan bu eğilim, kanunların terörle çaba ismi altında gazetecilere karşı berbata kullanılmasıyla birlikte görülüyor.

Basına kapalı rejimler ortasında, Vladimir Putin idaresindeki Rusya (172.), basın özgürlüğünü kısıtlamak emeliyle terörle uğraş, ayrılıkçılık yahut aşırılıkla gayret maddelerini kullanma konusunda uzmanlaşmıştır. Nisan 2026 prestijiyle ülkede 48 gazeteci tutuklu bulunuyor ve işlerine devam etmek isteyenler sürgüne zorlandılar – fakat hudutların ötesine uzanan isimli baskıdan kaçamıyorlar.

Ulusal güvenlik tedbirlerinin bu halde araçsallaştırılması, bilhassa komşu Belarus’ta (165.), Myanmar’da (166.), Nikaragua’da (168.) ve Mısır’da (169.) da görülmektedir. Afrika’nın Büyük Göller bölgesinde, 13 Nisan prestijiyle Sandra Muhoza, 2026 yılında bu bölgede hâlâ tutuklu bulunan tek bayan gazeteciydi. Muhoza, Burundi’de (119.) bilhassa bu bölgede sıklıkla kullanılan “ulusal toprak bütünlüğüne ziyan verme” suçlamasıyla yargılanıyordu. Etiyopya’da (148. sırada) dört gazeteci, terör suçlamalarıyla yargılanmak üzere üç yıldır tutuklu.

Türkiye’de (163.) bu hareket, ülkede başvurulan terörle gayret mevzuatının da ötesine geçiyor. Recep Tayyip Erdoğan’ın ülkesinde, gazeteciliği bastırmak ve habercileri mahpusa atmak için sistemli olarak “Dezenformasyon”, “Cumhurbaşkanına hakaret” yahut “Devlet kurumlarını karalama” üzere suçlamalar araçsallaştırılıyor.

Kuzey Afrika’da Tunus (137.), “hukuk savaşı” olarak isimlendirilen bu global eğilimden kaçamıyor. “Yalan haberler” ile ilgili 54 sayılı kanun kararında kararname, eleştirel gazeteciliği kabahat saymanın gerçek bir aracıyken, medya kuruluşlarının faaliyetlerinin durdurulması ve tekrarlanan isimli kovuşturmalar, yargının habercilere karşı giderek daha fazla bir araç olarak kullanıldığını gösteriyor.

KAMU MEDYASINA YÖNELİK BASKILAR VE SUSTURMA DAVALARI

Yasal göstergenin berbatlaşması, gazetecileri mahkemeye çıkarmak için yürürlükteki kanunların berbata kullanılmasıyla da açıklanabilir. Bu durum, ister Bulgaristan’da (71.) isterse de José Rubén Zamora’nın sembolik örneğinde olduğu üzere Guatemala’da (128.) olsun, susturma gayeli davaların ağırlaşmasıyla ortaya çıkıyor. Endonezya’da (129.), Singapur’da (123.) ve Tayland’da (92.) siyasi yahut ekonomik seçkinler de, basını muhafazada yetersiz kalan bir yasal çerçeveyi istismar ediyor. Bu yasal kısıtlamalar, Fransa (25.) üzere nispeten endeksin üst sıralarında yer alan ülkelerde de görülüyor.

Gazetecilerin karşı karşıya kaldığı, ister güvenlik ister hukuksal olsun, her türlü risk karşısında kamu siyasetleri yapısal bir tahlil sunmakta yetersiz kalıyor. İncelenen ülkelerin yüzde 80’inden fazlasında, muhafaza sistemleri ya hiç yok ya da etkisiz.

Avrupa Medya Özgürlüğü Yönetmeliği (EMFA), Avrupa Birliği’nde medyanın, bilhassa de kamu yayıncılığının bağımsızlığını ve sürdürülebilirliğini garanti altına alsa da, ulusal yasama teşebbüsleri yoluyla nizamlı olarak ihlal ediliyor. Bu duruma, Viktor Orbán’ın vazifeden ayrılan hükümeti devrinde Macaristan’da (74.) olduğu üzere, Slovakya (37.), Litvanya (15.) ve Çekya (11.) üzere endekste daha düzgün pozisyonda yer alan ülkelerde de rastlanıyor.

AMERİKA KITASI SİYASİ VE GÜVENLİK SIKINTILARIYLA BOĞUŞUYOR

2022’den bu yana, 28 Amerika ülkesinde gözlenen düşüş (-14 puan), gazeteciler için dünyanın en tehlikeli iki bölgesi olan Doğu Avrupa – Orta Asya (EEAC) ile Ortadoğu ve Kuzey Afrika (MENA) bölgelerini andırıyor. Son yıllarda Brezilya’nın (52.) sıralamadaki yükselişi üzere birtakım gelişmelere karşın, kıtadaki basın özgürlüğünün yakın tarihi iki eğilime işaret etmektedir: organize cürüm örgütleri tarafından işlenen şiddet olaylarının artışı ve güvenlik güçlerinden kaynaklanan şiddet olaylarının artışı…

ABD Başkanı Donald Trump, basına ve gazetecilere yönelik nizamlı hücumları sistematik bir uygulamaya dönüştürerek, ülkeyi bu yıl 64. sıraya (-7) geriletti. Salvadorlu gazeteci Mario Guevara’nın gözaltına alınıp hudut dışı edilmesi, aslında şiddetli polis baskılarıyla damgalanmış olan güvenlik ortamının daha da kötüleşmesine yol açıyor.

Ayrıca, ABD Dış Yayın Kurumu’nun (USAGM) işçi sayısındaki keskin azalma, milletlerarası alanda da tesirler yarattı; Voice of America (VOA), Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) ve Radio Free Asia (RFA) üzere medya gruplarının, bazen tek emniyetli bilgi kaynağı oldukları ülkelerde ortadan kalkması, faaliyetlerinin askıya alınması yahut küçültülmesi üzere sonuçlara yol açtı.

Donald Trump’ın Latin Amerika’daki ateşli savunucuları Javier Milei ve Nayib Bukele, şaşırtan olmayan bir biçimde Beyaz Saray’ın medyasına karşı izlediği stratejinin peşinden gidiyor. Arjantin (98.; -11) ve El Salvador (143.; -8), bilhassa siyasi ve toplumsal göstergelerin berbatlaşması nedeniyle değerli bir gerileme kaydetti ki bu durum, basına yönelik düşmanlığın ve hükümet baskısının arttığını gösteriyor.